Historiek

Buxus heeft een geschiedenis die ouder is dan deze van de mensheid. De oorsprong van het geslacht Buxus wordt door de meeste wetenschappers gesitueerd in het late Krijt, ongeveer 74 tot 84 miljoen jaar geleden.  Dit werd vastgesteld door analyse van stuifmeelkorrels in lagen gesteente uit die tijd.

Uit deze en andere fossiele gegevens kon men afleiden dat Buxus ontstond op het noordelijk Pangea, de oorspronkelijke verenigde landmassa uit die periode. Van daaruit verspreidde het genus zich verder naar het noorden en zuiden. Al vanaf het tertiair is Buxus aanwezig in West en Noord Europa, wat bewezen wordt door fossielen die tot 22.5 miljoen jaar oud zijn (Kvacec, 1982). Hieronder ziet u een foto van fossiel Buxushout uit het Tertiair gevonden in Duitsland, Saarland, Welsbach.

Buxus historiek
(M. Swaenen, Mineralogisch Museum)
Buxus historiek
 
 

Buxus is tevens al lang nauw verbonden met de menselijk geschiedenis. Het aantal verwijzingen in oude literatuurgegevens is haast eindeloos. U vindt hiervan een kleine beschrijving in het boek Buxus (van Trier-Hermans 2005).

Verspreiding

Het geslacht Buxus behoort tot de familie Buxaceae, samen met Sarcococca, Pachysandra en Notobuxus. Het zijn allemaal wintergroene struiken of kleine bomen. In totaal worden meer dan 100 soorten beschreven maar er is nog veel onduidelijkheid over de classificatie. De meeste soorten komen voor in tropische gebieden met een eerste concentratiegebied in het Caribisch - Latijns Amerikaans gebied  (Köhler-Brückner 1989). Met meer dan 40 soorten is Cuba de koploper. Buxus soorten zijn ook aanwezig in Jamaica (4-5 soorten), Puerto Rico (2 soorten), Martinique en de Bahamas(1 soort), Centraal Amerika en Mexico (4 soorten), Venezuela (1 soort), Panama, Columbia en Guyana (Gentry 1978, 1985).

Buxus bloem
 
Buxus
 
 

Een tweede concentratiegebied in het aantal soorten is te vinden in Oost-Azië, waar ca. 40 soorten voorkomen in China, Korea, Japan, Maleisië, Filipijnen en Indonesië. Zes van de tropische Oost Aziatische soorten zijn afgesplitst als een aparte sectie Eugeniobuxus (Hatusima 1942).

Buxus bloem
 
Buxus
 
 

In Afrika zijn een 7-8 soorten terug te vinden, opgesplitst in twee groepen. Ook het nauw verwante geslacht Notobuxus is aanwezig op dit continent met 4 soorten (Phillips 1943, Hutchinson 1967, e.a.)

Notobuxus
 
Notobuxus
 
 

In Europa komen 2 wilde soorten voor, Buxus sempervirens en Buxus balearica. Deze kunnen eventueel nog aangevuld worden met Buxus hyrcana en Buxus colchica. Maar deze twee laatste worden door heel wat specialisten tot Buxus sempervirens gerekend, wat ook bevestigd lijkt te worden door ons eigen DNA-onderzoek (Van Laere-Hermans 2011).

Besluit:

Het geslacht Buxus is één van de oudste plantensoorten op aarde en was reeds vertegenwoordigd in de prehistorie. Zijn huidig voorkomen in heel de wereld bevestigd de theorie van professor Köhler van de Humboldt Universiteit in Berlijn dat plantengeslachten mee verspreid zijn met het uiteenvallen van de continenten (The Genus Buxus: aspects of its differentiation in space and time (Köhler-Brücker 1889)).
De enorme diversiteit van vooral tropische soorten is wonderbaarlijk. In onze soortbeschrijvingen beperken we ons voorlopig tot deze soorten die in ons klimaat als tuinplant kunnen gedijen.

Soortbeschrijvingen

Europa

Buxus sempervirens  L.

Buxus sempervirens
 
Buxus sempervirens
 
 

Buxus sempervirens is een wintergroene, breed uitgroeiende struik of kleine boom met glanzende, donkergroene bladeren. De bladschijf is ovaal met scherpe tip en basis. De bladrand is gaaf. Mannelijke en vrouwelijke bloemen staan op dezelfde plant. De bloemen zijn geelgroen van kleur en verschijnen meestal in april. Soms staan deze in dichte clusters (= trossen). De stamper staat centraal en is omgeven door 4 meeldraden (zie foto). Er wordt vrij veel stuifmeel gevormd (gele wolken). De vruchten  zijn voorzien van 3 hoorntjes en bevatten zes, glimmend zwarte zaden. Bij het openspringen van de vruchten kunnen de zaden wel tot 3 meter ver geslingerd worden. Buxus heeft een specifieke geur en niet iedereen houdt hiervan. Buxus sempervirens komt in de natuur voor in Europa, Noord Afrika en West-Azië op kalkrijke hellingen. Ook in België (Hastiére, Dourbes) groeit Buxus in het wild.

Montagne aux Buis, Dourbes, Belgium
Gorges du Verdon, France
Pyrineeën, France
Mosel River, Germany
 

Van de ‘gewone’ Buxus zijn zeer vele cultivars bekend met afwijkende bladvormen, kleuren en groeivormen.

Buxus balearica  Lam.

Deze soort komt voornamelijk voor in de bergachtige streken rond de Middellandse Zee. In de natuur kan hij uitgroeien tot een kleine boom maar in ons klimaat blijft hij eerder een kleine struik. De plant heeft grote, leerachtige, donkergroene bladeren. Jonge planten hebben behoefte aan winterbeschutting. Plantgoed van meer noordelijke selecties blijken echter veel sterker dan bijvoorbeeld Italiaanse selecties. De bloemen zijn geelgroen met een  lange, centrale stamper en lange meeldraden en verschijnen in mei.

Buxus balearica  Lam.
 
Buxus balearica  Lam.
 
 
Buxus colchica  Pojark.

Deze soort komt voor in het Kaukasus gebergte in Azerbeidzjan en Georgië, westelijk tot in de Balkan en Klein-Azië. Genetisch weinig verschillend van Buxus sempervirens maar morfologisch  zijn de kleine, donkergroene bladeren soms wat ruitvormig. In hun oorspronggebied kunnen ze uitgroeien tot kleine bomen.

Buxus colchica  Pojark.
 
Buxus colchica  Pojark.
 
 
Buxus hyrcana

Deze soort uit de bergen rond de Kaspische Zee ,Turkije en Iran heeft eerder grote, donkergroene bladeren. Jonge planten zijn ietwat vorstgevoelig. Genetisch nauw verwant aan Buxus sempervirens. Deze soort kan dus ook gezien worden als de meest zuidelijke Buxus sempervirens.

Buxus hyrcana
 
 

Azië

In Azië komen zowel in het gematigd klimaat als in het tropische gedeelte heel wat soorten voor. Ook hier is het onduidelijkheid troef en zal verder onderzoek hopelijk meer relaas brengen.

Buxus bodinieri Léveillé

Door Léveillé in 1913 beschreven als compact groeiende (bolvormige) struik met lange, glanzende, lichtgroene bladeren met duidelijk zichtbare middennerf. Deze struik krijgt op latere leeftijd een mooie afbladderende schors op zijn stam. Door vele botanisten ook beschreven als Buxus harlandii wat aanleiding geeft tot heel wat (botanische) discussies. Afkomstig uit China. Jonge planten zijn vorstgevoelig maar oudere planten kunnen perfect in ons klimaat gedijen.

Buxus bodinieri Léveillé
 
Buxus bodinieri Léveillé
 
 
Buxus harlandii Hance

Deze soort met een enigszins opgaande, struikvormige, open groeiwijze heeft zachtgroene, glanzende bladeren. Afkomstig uit China. Jonge planten en jonge scheuten vorstgevoelig. Ook deze soort is een bron van botanische discussie.

Buxus harlandii Hance
 
Buxus harlandii Hance
 
 
Buxus henryi  Mayr

Deze prachtige Buxus met groot, langwerpig, glanzend blad en een mooie, open habitus met afhangende twijgen is zeldzaam in onze tuinen. Bladeren kunnen tot 7 cm lang worden en zijn hiermee de grootste van de soorten uit het gematigd  klimaat. Afkomstig uit China. Jonge planten moeten beschermd worden tegen winterschade.

Buxus henryi  Mayr
 
Buxus henryi  Mayr
 
 
Buxus microphylla Sieb. & Zucc.

In het verleden zijn heel wat botanische variëteiten hiervan beschreven (aan de hand van herbariumspecimen) maar de verwarring blijft groot. Met ons DNA-onderzoek is alvast een tipje van de sluier opgelicht en kunnen we, grosso modo, Buxus microphylla onderverdelen in verschillende cultivargroepen zoals we in ons boek Buxus al hadden gedaan.

Microphylla-groep:

Deze planten zijn laaggroeiend, bodembedekkend en breed met kleine spatelvormige, lichtgroene bladeren. Planten afkomstig uit Japan. ‘Rococo’,…

Sinica-groep:

De meeste planten uit deze groep zijn opgaande of breed uitgroeiende stevige struiken met grote, glanzende, groene tot zachtgroene bladeren. ‘National’, ‘Faulkner’,’Belvédère’, ‘Sunnyside’, …
Een uitzondering hierop zijn de dwergvormen die in een aparte subgroep thuishoren.  ‘Morris Midget’, ‘Morris Dwarf’, ‘Green Pillow’,…

Koreana-groep:

Deze planten groeien eerder laag en bossig met kleine, groene tot grijsgroene bladeren. Koreaanse Buxus heeft soms een zeer uitgesproken winterkleur. Wordt door sommige auteurs ook wel Buxus sinica var. insularis genoemd.  Afkomstig uit Korea. ‘Henry Hohman’, ‘John Baldwin’,…

Japonica-groep:

Deze Buxus hebben een spreidende groeiwijze en kunnen nogal ruig overkomen. Ze hebben kleine vrijwel ronde, bleekgroene bladeren. Genetisch vrij nauw verwant met de Microphylla groep. Afkomstig uit Japan. ‘Trompenburg’,…

Buxus wallichiana Baillon:

Deze soort komt voor op vochtige heuvels in Afghanistan, Pakistan, India, Nepal en Bhutan op een hoogte van 1000 tot 3000 meter. In de natuur kan deze Buxus uitgroeien tot een kleine boom van 10 meter hoog. Het duurzame hout wordt veel gebruikt voor houtsnijwerk, muziekinstrumenten en allerlei kleine gebruiksvoorwerpen. In onze streken eerder traag groeiend en struikvormig en niet geheel vorstbestendig. Heeft zeer lange (tot 6 cm), donkergroene bladeren. Zeldzaam in cultuur.

Buxus wallichiana Baillon
 
Buxus wallichiana Baillon
 
 

Gebruik